Sophy Roberts
“Het [is] moeilijk om over een land en een verleden te
schrijven als je van buitenaf naar binnen kijkt,” mijmert Sophy Roberts wanneer
ze haar reflectie in het raam van een trein ziet. Onnodige nederigheid, want ze
doet dat schitterend.
In het begin van de 19e eeuw telde Afrika 26 miljoen
olifanten. Dat kon Leopold echter worst wezen: hij bracht vier tamme beesten
uit India mee als efficiënt transportmiddel, om zo snel en zo veel mogelijk
waardevolle zaken uit Congo te verslepen.
Na Verdwenen piano’s van Siberië biedt ze opnieuw een
boeiend en intrigerend verhaal aan. Ze beschrijft het kolonialisme aan de hand
van een opmerkelijk voorbeeld, een Belgisch. Ze vertelt een vergeten verhaal.
In 1879 werd, op bevel van Leopold II, een expeditie opgezet die vier Indiase
olifanten naar het Tanganyikameer moest brengen. Merkwaardig, want ook al telt
Afrika vandaag minder dan 500.000 olifanten, waren dat er in het begin van de
19 eeuw nog ongeveer 26 miljoen. Dat kon Leopold echter worst wezen: hij bracht
vier tamme exemplaren mee als efficiënt transportmiddel, om zo snel en zo veel
mogelijk waardevolle zaken uit Congo te verslepen.
De originele karavaan telde een honderdtal mensen, allen te
voet. Op basis van notities en tekeningen volgt Roberts het traject, zelf
voorzien van een volledig uitgeruste terreinwagen, uitstekende kaarten, een
GPS, een telefoon en een adresboek. Toch verliest ze verschillende keren het
spoor, omdat het landschap zijn identiteit verloren heeft. De ondoordringbare
acaciabossen, metershoog en met lange doornen, zijn verdwenen; een kale, droge
vlakte resteert. Ze merkt op dat de parallellen tussen beide tochten, zowel wat
omgeving, context als doel betreffen, volledig ontkoppeld geraakt zijn.
Sophy Roberts is een uitmuntend verhalenverteller. Ze is
geschiedkundige, en dus vertrouwd met het doorploegen van archieven, en
journaliste, die onder meer voor de Financial Times schrijft. Ze kijkt graag
kritisch en houdt van context: alleen al de eindnoten beslaan ruim 50 pagina‘s.
Ze is erg beschrijvend, maar koestert sporadisch het understatement (Leopold
“was notoir gevoelig voor minachting”) en biedt ruimte aan poëtische
overpeinzingen (“de zon kwam op en kluiten helderwitte wolken hingen roerloos
…”, “het geleende maanlicht”, …).
Ze gebruikt de olifantenexpeditie om de mechanismen van het
kolonialisme bloot te leggen. Ze geeft voorbeelden om aan te tonen dat er niets
veranderd is. Een lokale bewoner stelt: “Ontdekkingsreizigers komen kijken wat
we hebben, welke grondstoffen, en net als alle anderen komen hun mensen
vervolgens alles wegroven. Ze suggereert dat vandaag bijvoorbeeld Oman en China
die rol spelen. Maar, niet te vergeten: de originele expeditie was deel van de
‘Wedloop om Afrika’ en mondde uit in decennia van gewelddadige Europese
overheersing. Roberts benadrukt hoe meedogenloos Leopold was; hij zag zich in
1908 met tegenzin verplicht zijn privé-bezit Congo aan de Belgische staat te
verkopen, omdat de buitensporige mensenrechtenschendingen hem geen andere keuze
lieten. Hij wordt verantwoordelijk geacht voor de dood van ongeveer 10 miljoen
Afrikanen, en dat in een periode van slechts 23 jaar (1885 – 1908). Frappant is
hoe de Europeanen zichzelf toch legitimeerden: ze schreven bewust een foute
versie van de geschiedenis, hielden vol dat ze een toekomst voor Afrika
bouwden, dat het continent naar hun komst uitkeek. Het verhaal is mooi,
pijnlijk en onthutsend. Roberts neemt je op sleeptouw en biedt je regelmatig
het gevoel dat je mee op expeditie bent.
https://www.lannoo.be/nl/een-school-voor-olifanten
Deze tekst verscheen op 23 februari 2026 op de site van BBL https://www.bondbeterleefmilieu.be/artikel/de-olifant-de-kamer
