Quinten Jacobs
Meer rechtspraak voor minder regels?
Het Betonnen Beleid is een hit, zowel in de wandelgangen van
het parlement als in het brede medialandschap. Niet onverdiend, maar het loont
ons de vraag te stellen: kan een systeem dat gebukt gaat onder gemotiveerde
rechtspraak, wel losgemaakt worden door nog meer van datzelfde? Huisrecensent
Johan Van den Broek gaat op zoek naar antwoorden.
Quinten Jacobs is jong, bekwaam en ambitieus. Hij werkt voor
een gerenommeerd advocatenkantoor, is verbonden aan de KU Leuven, en schrijft
regelmatig opiniestukken in De Tijd. Hoedje af dus, en begrijpelijk dat hij in
de schijnwerpers komt. Zijn verhaal gaat als volgt: de beleidsmarge is
onbestaand klein geworden. Politici zitten zogenaamd ‘aan de knoppen’, maar in
welke richting je die ook draait, steeds duiken er juridische obstakels op. Het
besturingssysteem draait vast.
Hij werkt dit uit volgens drie lijnen: de Belgische
staatsstructuur, de Europese Unie en de evolutie van onze mensenrechten. Zijn
verhaal is opvallend helder: geen enkele zin uit z'n boek kan je schrappen
zonder erbij te verliezen, en er toevoegen zou amper meerwaarde opleveren. Zo
legt hij haarfijn uit hoe het samenspel van een federalistische
bevoegdheidsverdeling en confederale beschermingsmechanismen altijd tot
stilstand leidt. Beleid kan jarenlang in ontwikkeling zijn, en toch tot een
complete stilstand leiden: denk maar aan de casus stikstof, die hij als
voorbeeld neemt. Op zich niets uitzonderlijks: bij schaken kan je gerust voor
remise gaan, en wordt politiek niet regelmatig vergeleken met schaken?
Maar wat doe je als het speelveld te vol is? Wieden. Met
goed gereedschap kan een ervaren tuinman snel en effectief ruimte creëren, maar
de politiek ontplooit zich op een andere snelheid. "Politiek is geduldig
boren in dikke planken", zo stelt Jacobs het bij monde van de Duitse
historicus Max Weber; in België zijn die dikke planken gebetonneerd. Jacobs is
een uitmuntend jurist en legt voor zijn drie lijnen uit wat hij wil bereiken:
ruimte maken in het beleidsveld, of ‘ontvlechten’. Om dat verhaal te vertellen,
wordt hij inmiddels in het halve land uitgenodigd, tot bij de premier. Telkens
oogst hij lof. Waarom politici zo weg zijn van zijn verhaal? Omdat ze ervan
uitgaan dat hij inspiratie biedt, opdat zij terug volop ‘aan de knoppen kunnen
draaien’.
In theorie is de rechtspraak even waardenvrij en onpartijdig
als de wetenschap: iedereen gelijk voor de wet. Maar is een wetenschapper die
meewerkt aan de atoombom, volledig ontslagen van de verantwoordelijkheid voor
het gebruik ervan? Hebben, analoog hieraan, juristen niet ook deelgenomen aan de verdichting van het
beleidsveld die Jacobs vaststelt? Hebben zij zich niet iets te makkelijk
geplooid naar de verzuchtingen van het beleid, volgens de houding "Zeg me
wat je wilt, en ik zorg voor de sluitende juridische onderbouwing"? Wie,
anders dan de juristen zelf, kon voor elke regel een uitzondering bedenken en
uitspelen? Is het niet deze aanwas van à la carte-rechtspraak die tot een
structurele betonnering geleid heeft?
Het is uiteraard een stap te ver om de juristen als enige verantwoordelijk te stellen voor deze impasse, maar net daarom is het even kortzichtig de volledige oplossing bij hen te zoeken. Als je niet waardevrij kan verdichten, kan je ook niet waardevrij ontvlechten. Elke keer beleidsmakers Jacobs uitnodigen, aan hun zijde of in de krant, nemen ze reeds in overweging welke regels in het verdichte speelveld weggesnoeid mogen, uiteraard afgemeten aan de belangen van de achterban. Welke plaats het maatschappelijke belang in de denkwereld van politici krijgt, is onduidelijk. Na een rondje ontvlechting, mogen we ons opnieuw verwachten aan een systeem dat aan niet alle belangengroepen maximaal comfort biedt: het verhaal kan opnieuw beginnen.
Waar Jacobs minder aandacht aan besteedt, is de vraag waaróm
het beleidsveld volledig verdicht is. Zijn beroepsgroep heeft hier ongetwijfeld
een belangrijke rol gespeeld, weliswaar op vraag van de politiek. De afgelopen
50 jaar is onze maatschappij immers meer en meer gejuridiseerd; ga maar na hoe
het Vlaamse parlement uitpuilt van de juristen. Dan krijg je een overdaad aan
regels, in een speelveld van onzorgvuldig afgelijnde taken en bevoegdheden.
Waarom? Omdat de politici graag de kiezer behagen, desnoods met kortzichtige
steekvlammetjes. Het getuigt allemaal van een gebrek aan burgerzin. Laat de
juristen een versnelde cursus ‘tuinman’ volgen, kweek burgerzin, en werk aan
een wereld waarin iedereen als burger kiest, en niet als individu. Datzelfde
eenvoudige antwoord kon je vorige maand nog lezen in De Tijd: als bedrijven
ethisch handelen, worden extra regels gewoon overbodig.
https://ertsberg.be/boek/het-betonnen-beleid/
Verschenen op de site van BBL op 16 jan 2026
