Het verborgen leven van stenen

 Marcia Bjornerud

“Ik was altijd een goede leerling geweest, hoewel een beetje wijsneus, zo geef ik toe – behendig met woorden en behoorlijk goed in wiskunde”. Inmiddels is Marcia Bjornerud geoloog, professor en schrijver. Naast haar beroepen is ze ook een rasverteller: haar boek voelt dikwijls aan alsof je fictie leest. Ze blijft natuurlijk ook een wijsneuzig professor, maar het boek is geen opgedirkte cursus geologie. Ze vertelt over haar lotgevallen (verliefdheid, huwelijk, kinderen, tegenslagen …), diept gedetailleerde herinneringen op alsof het niets is, en weeft hier tal van geologische verhalen doorheen. Die schikt ze in tien hoofdstukken, met telkens een steensoort als kapstok.

Ze groeide op in een landelijke omgeving, met ouders die ook van boeken hielden. Telkens ze ten vreemde huize kasten aantrof zonder boeken, vroeg ze zich als achtjarige af waar deze zonderlingen die dan wel bewaren. Een woonst zonder boeken? Ondenkbaar. Tijdens haar opleiding geologie, begon ze na een paar weken in te zien dat de stenen archieven van veel oudere werelden zijn. Elke steen is een tekst die vertaald moet worden, een poort naar het hermetische rijk van het innerlijke leven van de aarde. Deze gedachte leidt naar de wetenschapspionier Linnaeus, die de levende natuur in drie grote groepen opdeelde: dieren, planten en … stenen.

Als jong meisje legde ze zichzelf voortdurend en herhaaldelijk op om een doos knoppen te sorteren. Ze faalde steeds weer. Ze kon geen dominant kenmerk ontwaren, en dus was er geen eensluidende ordening mogelijk. De knoppen tartten haar. Dit inzicht hielp haar in de geologie. De obsessie van de geologie met nomenclatuur heeft de geologen op een dwaalspoor gebracht, omdat het de nadruk legt op objecten in plaats van gebeurtenissen. Gesteenten worden voorgesteld als inerte materie, en niet als de van vorm veranderende tijdreizigers die ze zijn. Geologen denken in vier dimensies, inclusief de tijd. “Elk gesteente schrijft in codetaal zijn eigen autobiografie,” schrijft ze.

In tegenstelling tot flamingo’s of mangrovebossen hebben de meeste stenen een levensverwachting van tientallen tot honderden miljoenen jaren, waarbij ze zich in wisselende contexten bevinden. In tegenstelling tot hun reputatie zijn ze niet ongevoelig en onbewogen, maar afgestemd op hun omgeving en veranderen ze hun uiterlijk dienovereenkomstig, meestal geholpen door water.

Voor de lezer die zich geologiejargon wenst eigen te maken, is Bjornerud een droom. Je leert over subductie en decompressiesmelting, viscositeit en vesiculatie, mid-oceanische ruig, ignimbriet, pyroclastische stromen, uniformitarianisme en ga zo maar door. Ze sleept je mee naar expedities in Nieuw-Zeeland, de Apennijnen, Spitsbergen en Noorwegen; ze doordrenkt het boek met gedachten over mogelijke processen, argumenten voor en tegen, en de meeste aannemelijke verklaring. In haar verhaal zijn het de stenen die spreken, als “sedimentaire logboeken”. Als geologen denken we een speciaal inzicht te hebben in het verstrijken van de tijd, maar in feite kun je de werkelijke betekenis van de tijd alleen tijdens het leven zelf ervaren.

https://www.uitgeverijtenhave.nl/boek/het-verborgen-leven-van-stenen/

Deze tekst verscheen op de site van BBL op 8 april 2026 https://www.bondbeterleefmilieu.be/artikel/doorbomen-en-aarden-drie-boeken

 

In de ban van de jaarring: onze oudste bomen en de verhalen die ze vertellen

Valerie Trouet

Mensen en stenen zijn niet de enigen die verhalen vertellen: ook bomen hebben wat te zeggen. De verknoping van bomen met emotie komt veel voor, zoals onlangs nog in Rik Van Puymbroecks Treurwil. Rik hangt aan de wilg een pleidooi op voor het recht op treuren. In In de ban van de jaarring steekt Valerie Trouet van wal met het verlies van haar moeder en de immer terugkerende gedachte aan de tuin van de ouderlijke woning, waar een eenzame lork staat.

Trouet, vooral bekend als gewezen wetenschappelijk directeur van het Belgische Klimaatcentrum, is niet aan haar proefstuk toe. In met Wat bomen ons vertellen bracht ze eerder de dendrochronologie onder de aandacht. In de ban is dan ook mooi verzorgd, voorzien van tal van tekeningen. Trouet leidt je binnen, waarna tien collega’s een verhaal weven rond een boom. Uiteraard mag hierin de reuzensequoia niet ontbreken, evenmin als de zomereik. Het boek neemt je onder meer mee naar Nieuw-Zeeland, Tibet en Chili. Je leest over een brandlittekenarchief, kosmologie, enorme spinnen, luchtwortels, bemonsteringen en de uitdagingen die daarmee gepaard gaan, zoals afbrekende boren.

Bij elk van de tien verhalen valt op dat de auteurs verwoede puzzelaars zijn. Dendrochronologie staat en valt nu eenmaal met het vergelijken van de jaarringpatronen van verschillende monsters; ‘kruisdateren’ in het jargon. Die taak krijgt ook de lezer opgelegd. Wat is de relatie tussen pakweg de Nieuw-Zeelandse kauri en de zomereik? Leeftijd? Vorm en structuur? Groeiplaats? Wellicht niet, maar toch ontstaat een verhaal. In tien boeiende, soms gelijklopende verhalen, pakken uitmuntende wetenschappers uit met gevolgde opleidingen en doorploegde literatuur. Boeiend, maar een meer expliciete motivering voor de keuze van bomen, plaatsen en auteurs had het boek ongetwijfeld sterker gemaakt.

https://www.lannoo.be/nl/de-ban-van-de-jaarring

Deze tekst verscheen op de site van BBL op 8 april 2026 https://www.bondbeterleefmilieu.be/artikel/doorbomen-en-aarden-drie-boeken

Het leven van een boom: een beuk vertelt haar verhaal

Peter Wohlleben

Peter Wohlleben is een fenomeen. Hij heeft al een tiental bosboeken op zijn naam staan en lanceerde het begrip ‘Wood-wide web’ om een verborgen, levende bodemgemeenschap van wortels en schimmels te omschrijven. Zijn levensverhaal leest bijna als een sprookje: van boswachter tot een wereldvermaard auteur, die het hof gemaakt wordt door diverse mondiale boekuitgevers.

Het leven van een boom vertelt in 33 korte verhaaltjes het levensverhaal van één beuk, alsof die zelf aan het woord is. In het tweede deel schakelt hij over op de wetenschappelijke staving van elk verhaaltje; soms uitgebreid, soms kort. Het is een pleidooi voor het behoud van oude bossen: het aanpassingsvermogen van het gehele ecosysteem hangt namelijk af van hun welvaren.

Bomen worden bij Wohlleben personen: kleine zaailingen volgen onderwijs, er is een ouderraad, suikerdruppels doen dienst als betaalmiddel en zijn onderhevig aan budgetbeheer. Bomen denken met wortels, organiseren zich in gilden, en ga zo maar verder. Wohlleben geeft zelf aan dat hij die grens tussen non-fictie en fantasie nauwlettend moest bewaken, wat ongetwijfeld behoorlijk moeilijk was. Een voorbeeld? Hij beschrijft hoe aangetoond werd dat bomen water kunnen ‘horen’, en maakt de brug naar de toonaard die orkesten gebruiken voor het stemmen. Hij geeft zelf toe dat het een gedachte dat bomen dezelfde toon zouden gebruiken, aangenaam vindt, maar erkent ook het risico te overdrijven met deze ‘dichterlijke vrijheid’. Voor diverse stellingen zijn de wetenschappelijke bronnen beperkt in aantal, soms keert hij doel en gevolg om ten opzichte van de bestaande wetenschappelijke vaststellingen. Streeft een boom ernaar mastjaren te beleven, of is dat gewoon wat gebeurt? Wohllebens oude beuk spreekt in ieder geval met de buurbomen, denkt na over leven en dood en gebruikt haar wortelstelsel als denkorgaan.

Is zijn verhaal wetenschappelijk juist? Er zijn voorbeelden zat van pionierende wetenschappers die, achteraf bekeken, onjuiste zaken poneerden. Omgekeerd hebben ook romantici het soms bij het rechte eind. Wohlleben is niet de pionierende wetenschapper, maar de man die de boodschap in aangename vorm uitdraagt. Bomen die stilstaan bij leven en dood: een mooie kapstok om het belang van dood hout in het bos te brengen, maar evengoed een fantasie. Of hij gelijk zal krijgen, zal de toekomst uitwijzen: vandaag mogen we alvast genieten van een inspirerend verhaal. 

https://www.awbruna.nl/boek/non-fictie/peter-wohlleben/het-leven-van-een-boom/

Deze tekst verscheen op de site van BBL op 8 april 2026 https://www.bondbeterleefmilieu.be/artikel/doorbomen-en-aarden-drie-boeken